Hướng dẫn chơi cờ vua cho bé: bàn cờ, quân cờ và cách đi

Cờ vua trông có vẻ phức tạp với 32 quân và 64 ô, nhưng khi tách ra từng phần thì mỗi quân chỉ có một luật đi rất ngắn. Bé không cần học hết trong một buổi. Cách dễ nhất là học một quân mỗi lần, chơi một trò nhỏ với quân đó, rồi mới ghép tất cả lại thành ván cờ đầy đủ.

Với bé 5–6 tuổi, mỗi buổi 10–15 phút là đủ. Bé 8–11 tuổi thường học hết cách đi trong vài buổi, nhưng vẫn nên chơi các trò ít quân để quen tay trước khi vào ván thật.

Bàn cờ vua có gì? Đặt bàn cờ thế nào cho đúng?

Bàn cờ có 64 ô vuông, xen kẽ màu sáng và màu tối, xếp thành 8 hàng và 8 cột. Mỗi người ngồi một bên, một bên cầm quân trắng, bên kia cầm quân đen.

Điều đầu tiên hay bị nhầm là chiều của bàn cờ. Luật rất đơn giản: ô ở góc dưới, phía tay phải của mỗi người chơi phải là ô màu sáng. Mẹo cho bé: "ô trắng bên tay phải". Trước mỗi ván, bé tự kiểm tra bằng cách đặt tay phải lên góc bàn cờ xem có phải ô sáng không.

Toạ độ ô cờ: đọc như tìm chỗ ngồi trong rạp phim

Các cột được gọi bằng chữ cái a, b, c, d, e, f, g, h tính từ trái sang phải (nhìn từ phía quân trắng). Các hàng được đánh số 1 đến 8, hàng 1 là hàng gần quân trắng nhất. Mỗi ô có tên gồm chữ cột và số hàng, giống "dãy E, ghế số 4" trong rạp phim: ô e4 là cột e, hàng 4.

Trò chơi nhỏ "Tìm ô": cha mẹ đọc một tên ô, bé đặt một đồng xu hoặc hạt đậu lên đúng ô đó. Đổi vai: bé đọc, cha mẹ tìm. Bé lớn hơn có thể thi xem ai tìm đúng 10 ô nhanh hơn. Đây là nền để sau này bé đọc được sách cờ và bài tập.

Xếp quân cờ vua ban đầu như thế nào?

Mỗi bên có 16 quân: 1 Vua, 1 Hậu, 2 Xe, 2 Tượng, 2 Mã và 8 Tốt. Quân trắng xếp ở hàng 1 và 2, quân đen xếp ở hàng 7 và 8.

• Hàng sau (hàng 1 với quân trắng), từ trái sang phải: Xe, Mã, Tượng, Hậu, Vua, Tượng, Mã, Xe.
• Hàng trước (hàng 2 với quân trắng): 8 quân Tốt.
• Hai Xe đứng ở 4 góc, Mã đứng cạnh Xe, Tượng đứng cạnh Mã.

Chỗ hay nhầm nhất là Hậu và Vua đứng ô nào. Mẹo: "Hậu đứng ô cùng màu". Hậu trắng đứng ở ô sáng d1, Hậu đen đứng ở ô tối d8. Vua đứng ngay cạnh Hậu, ở cột e. Khi xếp xong, hai Hậu nhìn thẳng mặt nhau trên cột d, hai Vua nhìn thẳng mặt nhau trên cột e.

Trò chơi nhỏ "Đưa quân về nhà": cha mẹ dồn hết quân ra ngoài bàn cờ, bấm giờ để bé xếp lại đúng thế xuất phát. Lần sau thử đánh bại kỷ lục của chính mình.

Cách đi các quân cờ vua: từng quân một

Có hai luật chung cho mọi quân. Thứ nhất, quân ăn quân đối phương bằng cách đi vào ô quân đó đang đứng, quân bị ăn được nhấc ra khỏi bàn. Thứ hai, không quân nào được đi vào ô có quân cùng màu. Trừ Mã, không quân nào được nhảy qua quân khác.

Xe đi thế nào?

Xe đi thẳng theo hàng ngang hoặc cột dọc, đi bao nhiêu ô cũng được, miễn đường không bị chặn. Xe đứng ở d4 trên bàn trống đi được tới 14 ô.

Mẹo nhớ: Xe giống chiếc xe chạy trên đường thẳng, không biết rẽ chéo.

Trò chơi "Chỉ Xe đấu Tốt": bé cầm 1 Xe trắng, cha mẹ cầm 3–4 Tốt đen ở hàng 7. Tốt đen tìm cách đi xuống tới hàng 1, Xe trắng tìm cách ăn hết Tốt. Trò này dạy bé nhìn xa theo đường thẳng. Khi bé thắng dễ, cho cha mẹ thêm 1–2 Tốt.

Tượng đi thế nào?

Tượng đi chéo, bao nhiêu ô cũng được, miễn đường không bị chặn. Tượng ở d4 trên bàn trống đi được tới 13 ô.

Một điều thú vị bé hay tự phát hiện: Tượng đứng ô sáng thì cả ván chỉ đi trên ô sáng, Tượng đứng ô tối thì mãi ở ô tối. Vì vậy mỗi bên có một Tượng ô sáng và một Tượng ô tối.

Mẹo nhớ: Tượng "không bao giờ đổi màu áo".

Hậu đi thế nào?

Hậu đi như Xe cộng với Tượng: thẳng hoặc chéo, theo cả 8 hướng, bao nhiêu ô cũng được. Hậu ở d4 trên bàn trống đi được tới 27 ô, nên Hậu là quân mạnh nhất.

Mẹo nhớ: "Hậu = Xe + Tượng". Vì mạnh nên bé cũng cần học giữ Hậu cẩn thận, đừng đưa Hậu vào ô mà quân đối phương ăn được.

Vua đi thế nào?

Vua cũng đi theo 8 hướng nhưng chỉ 1 ô mỗi nước. Vua ở e4 có tối đa 8 ô để đi. Luật quan trọng nhất của Vua: không được đi vào ô đang bị quân đối phương tấn công. Vì thế hai Vua không bao giờ đứng sát nhau.

Mẹo nhớ: Vua là ông vua lớn tuổi, đi chậm từng bước và rất sợ nguy hiểm.

Mã đi thế nào?

Mã là quân bé thấy khó nhất. Mã đi hình chữ L: 2 ô theo hàng hoặc cột, rồi rẽ thêm 1 ô sang bên. Mã là quân duy nhất nhảy qua được quân khác, dù là quân mình hay quân đối phương.

Một cách nhìn khác giúp bé dễ hơn: Mã luôn nhảy sang ô khác màu với ô đang đứng. Mã ở ô sáng thì nước sau đứng ô tối, và ngược lại.

Mẹo nhớ: "Hai bước thẳng, một bước rẽ, nhảy qua đầu mọi người".

Trò chơi "Mã đi tìm kẹo": đặt một Mã ở góc và một viên kẹo (hoặc đồng xu) ở ô khác. Bé phải đưa Mã tới ăn kẹo với ít nước nhất. Bắt đầu với kẹo cách 1 nước, rồi tăng dần lên 2, 3 nước.

Tốt đi thế nào?

Tốt có luật riêng nhất, nên cha mẹ dạy chậm phần này:

• Tốt chỉ đi thẳng về phía trước 1 ô, không bao giờ đi lùi hay đi ngang.
• Ở nước đi đầu tiên của mỗi Tốt, Tốt được chọn đi 1 hoặc 2 ô.
• Tốt ăn chéo: chỉ ăn quân đứng ở ô chéo ngay phía trước. Tốt không ăn được quân đứng thẳng trước mặt, nên nếu có quân chặn phía trước, Tốt đứng yên.
• Tốt đi tới hàng cuối cùng sẽ được phong cấp thành quân khác. Luật này và luật "bắt tốt qua đường" được giải thích ở bài luật chiếu hết, nhập thành, phong cấp.

Mẹo nhớ: "Tốt đi thẳng, ăn chéo, không quay đầu".

Trò chơi "Chỉ Tốt đấu Tốt": mỗi bên chỉ có 8 Tốt ở vị trí xuất phát. Ai đưa được một Tốt tới hàng cuối của đối phương trước thì thắng (hoặc thắng khi đối phương không còn nước đi). Trò này cực hợp với bé 5–7 tuổi vì luật ít mà vẫn phải suy nghĩ: đi lên có bị ăn không?

Giá trị các quân cờ: quân nào "đắt" hơn?

Để bé biết đổi quân có lời hay lỗ, người chơi cờ thường dùng thang điểm quen thuộc:

• Tốt: 1 điểm
• Mã: 3 điểm
• Tượng: 3 điểm
• Xe: 5 điểm
• Hậu: 9 điểm
• Vua: không tính điểm, vì mất Vua là thua cả ván

Đây là thang ước lượng, không phải luật. Với bé, chỉ cần nhớ: đừng đổi Hậu lấy một Mã, đừng để Xe bị Tốt ăn. Bé 8–11 tuổi có thể tự cộng điểm quân hai bên sau mỗi ván để xem ai đang hơn.

Mục tiêu của ván cờ vua là gì?

Quân trắng luôn đi trước, sau đó hai bên lần lượt mỗi người đi một nước. Mục tiêu không phải là ăn nhiều quân nhất, mà là chiếu hết Vua đối phương: tấn công Vua sao cho Vua không còn cách nào thoát. Ván cờ cũng có thể kết thúc hoà, ví dụ khi một bên không còn nước đi hợp lệ mà Vua không bị chiếu.

Với bé mới học, cha mẹ có thể giải thích: "Ăn quân là để làm đối phương yếu đi, còn thắng là khi bắt được Vua không chạy đâu được nữa." Chi tiết về chiếu, cách thoát chiếu, chiếu hết và hoà nằm ở bài Luật cờ vua cho bé: chiếu, chiếu hết, nhập thành, phong cấp.

Thứ tự dạy hợp lý cho bé là gì?

Bé 5–6 tuổi có thể cần lặp mỗi buổi 2–3 lần. Bé lớn hơn có thể gộp 2 buổi làm một. Nếu cha mẹ muốn có lịch luyện đều đặn sau khi bé biết đi quân, xem bài thực hành cờ vua mỗi ngày và lộ trình tự học 6 chặng. Những trò chơi nhỏ ở trên cũng là cách luyện tư duy rất tự nhiên.

Học cách đi quân trong app Karotto

Khoá Cờ vua trong Karotto bắt đầu đúng theo thứ tự ở trên: bài "Gặp các quân cờ", "Đưa quân về nhà", rồi từng quân với bài như "Xe đi và chạy thoát", "Mã đi và chạy thoát". Bé chạm vào quân, app hiện chấm ở các ô quân đó đi được, rồi bé chạm vào ô muốn đi. Mỗi bài có phần "Học mẫu" để xem trước, sau đó là phần "Tập" để bé tự đi.

Lời hướng dẫn và nhận xét đều được đọc thành tiếng, có tiếng Việt, nên bé chưa đọc thạo vẫn tự học được. Khi bé đi sai, bàn cờ không chỉ báo "sai" mà diễn lại hậu quả của nước đó để bé thấy vì sao không nên đi.

Câu hỏi thường gặp

Bé nên học quân cờ nào trước?

Nên bắt đầu bằng Xe vì đường đi thẳng dễ thấy nhất, rồi đến Tượng, Hậu, Vua. Mã và Tốt có luật riêng nên để sau cùng. Mỗi buổi chỉ cần một quân mới.

Bên nào đi trước trong cờ vua?

Bên cầm quân trắng luôn đi nước đầu tiên, sau đó hai bên lần lượt mỗi người đi một nước. Không được bỏ lượt.

Vua có được ăn quân không?

Có. Vua ăn quân đối phương ở ô bên cạnh, miễn là sau khi ăn, ô đó không bị quân đối phương khác tấn công. Vua không bao giờ được đi vào ô đang bị tấn công.

Bé 5 tuổi có học được cách đi các quân cờ vua không?

Nhiều bé 5 tuổi học được nếu mỗi buổi ngắn 10 đến 15 phút, học một quân mỗi lần và chơi trò ít quân trước khi chơi ván đầy đủ. Bé chưa đọc thạo nên cần người lớn hoặc ứng dụng có giọng đọc hướng dẫn. Xem thêm bài bé mấy tuổi nên học cờ vua.